Schuldhulp voor zzp'ers en zelfstandigen

Als zelfstandige of zzp'er draag je een uniek financieel risico. Je hebt geen vast inkomen, geen werkloosheidsuitkering via de WW en je pensioenopbouw is je eigen verantwoordelijkheid. Als het tegenzit — door ziekte, tegenvallende opdrachten of een slecht betaalde klant — kunnen schulden snel oplopen. Toch weten veel zzp'ers niet welke hulp er voor hen beschikbaar is. Dit artikel geeft een overzicht van de opties, van Bbz tot gemeentelijke schuldhulpverlening.

Waarom schulden bij zzp'ers anders liggen

Een werknemer met schulden heeft doorgaans een vast inkomen en kan rekenen op bescherming via sociale wetgeving. Als zzp'er ben je ondernemer: je bent zelf verantwoordelijk voor je financiën, zowel zakelijk als privé. Die grens tussen zakelijk en privé is bij veel zzp'ers ook niet altijd scherp getrokken, zeker bij eenmanszaken.

Dat maakt schuldenproblematiek bij zelfstandigen complexer. Er kunnen openstaande zakelijke facturen zijn, belastingschulden bij de Belastingdienst, privéschulden door onvoldoende inkomen en soms ook een combinatie van alles. De Belastingdienst is daarbij een van de lastigste schuldeisers: de overheid heeft bijzondere bevoegdheden om te innen, zoals beslag op zakelijke bezittingen.

Veel zzp'ers stellen hulp zoeken uit omdat ze verwachten dat een volgende opdracht het probleem oplost. Dat gaat soms goed, maar ook vaak niet. Hoe langer je wacht, hoe groter de schulden door rente en incassokosten.

Er is ook een psychologisch aspect. Zelfstandigen voelen schaamte over financiële problemen omdat ze zichzelf als ondernemer zien: iemand die het zelf moet redden. Dat gevoel is begrijpelijk maar onterecht. Financiële tegenwind heeft lang niet altijd te maken met hoe goed je je vak uitoefent. Slechte betalers, een ziek kind waardoor je weken uitvalt, of een markt die ineenstort — dat zijn externe factoren waar je weinig controle over hebt.

Weet ook dat de schulden van zzp'ers gemiddeld sneller groeien dan die van werknemers. Je hebt geen spaarbuffer via vakantiegeld of een dertiende maand. Als je drie maanden weinig omzet draait, loopt de btw-schuld al op. Dat maakt vroeg ingrijpen extra belangrijk.

Bbz: uitkering voor zelfstandigen in financiële nood

Het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz) is de belangrijkste regeling voor zzp'ers en zelfstandigen die tijdelijk of structureel te weinig inkomen hebben. Via het Bbz kun je een aanvraag doen bij je gemeente voor financiële ondersteuning.

Er zijn twee vormen van Bbz-hulp:

• Bbz voor gevestigde zelfstandigen: je bent al langer ondernemer en je bedrijf is levensvatbaar, maar je hebt tijdelijk onvoldoende inkomen. Je kunt een aanvullende uitkering of een lening krijgen om de onderneming draaiende te houden.
• Bbz voor startende ondernemers: je start een bedrijf vanuit een uitkeringssituatie (bijstand) en hebt financiering nodig om te beginnen. Dit is een aparte stroom binnen het Bbz.

De gemeente beoordeelt of je bedrijf levensvatbaar is. Daarvoor schakelt de gemeente vaak een externe accountant of ondernemersdeskundige in. Als je bedrijf niet levensvatbaar wordt geacht, kom je niet in aanmerking voor Bbz-steun, maar kun je worden doorverwezen naar andere hulp zoals bijstand of schuldhulpverlening.

Wat betekent "levensvatbaar" in de praktijk? De gemeente kijkt naar je orderportefeuille, je omzethistorie, je kostenstructuur en de markt waarin je opereert. Een fotograaf die structureel minder dan de bijstandsnorm verdient, wordt anders beoordeeld dan een IT-consultant die door één grote klant is afgehaakt maar in een sterke markt zit. Twijfel je of je bedrijf als levensvatbaar wordt gezien? Vraag dan vooraf een adviesgesprek aan bij de gemeente of bij het KVK.

De hoogte van de Bbz-uitkering hangt af van je inkomen en je gezinssituatie. Je ontvangt een aanvulling tot de bijstandsnorm. In 2024 is dat circa €1.130 netto per maand voor een alleenstaande en circa €1.615 voor samenwonenden. Verdien je meer dan de bijstandsnorm, dan krijg je geen uitkering maar kom je mogelijk wel in aanmerking voor een lening via het Bbz.

Een Bbz-lening heeft een lage rente (de wettelijke rente) en een looptijd van maximaal 10 jaar. Hiermee kun je bijvoorbeeld achterstallige belasting betalen, investeren in materiaal dat nodig is voor opdrachten, of een tijdelijk liquiditeitstekort overbruggen. De lening moet worden terugbetaald, maar onder gunstigere voorwaarden dan bij een commerciële bank.

IOAZ: voor oudere zelfstandigen die stoppen

De Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte gewezen Zelfstandigen (IOAZ) is bedoeld voor zelfstandigen van 55 jaar of ouder die hun bedrijf beëindigen omdat het onvoldoende oplevert. De IOAZ biedt een uitkering tot de AOW-leeftijd als aanvulling op een te laag inkomen.

Voorwaarden voor de IOAZ zijn onder andere:

• Je bent 55 jaar of ouder
• Je hebt je bedrijf minimaal drie jaar geleid
• Je inkomen uit het bedrijf was de afgelopen drie jaar te laag
• Je verwacht ook in de toekomst onvoldoende inkomen uit de onderneming

De IOAZ is een vangnet voor wie echt stopt. Ben je jonger dan 55 of wil je je bedrijf voortzetten, dan is het Bbz de betere route. Aanvragen doe je bij de gemeente waar je woont.

Wat veel mensen niet weten: je kunt de IOAZ ook aanvragen als je naast je beëindigde onderneming in loondienst treedt, maar dat inkomen te laag is. De IOAZ vult dan het verschil aan tot de norm. Combineer je de IOAZ met parttime werk? Dan telt dat inkomen mee en wordt de uitkering dienovereenkomstig lager. Dat is niet erg — elke euro inkomen telt mee.

Houd ook rekening met de aanvraagprocedure: de gemeente beoordeelt de aanvraag en kan een accountant inschakelen om je inkomenssituatie te beoordelen. Plan de aanvraag ruim voor je definitief stopt, zodat je geen inkomenskloof hebt. Sommige gemeenten hanteren een wachttijd van enkele weken tot twee maanden voor de eerste betaling.

Gemeentelijke schuldhulpverlening voor zzp'ers

Gemeenten zijn wettelijk verplicht om schuldhulpverlening aan te bieden aan alle inwoners, inclusief zelfstandigen. Toch merken veel zzp'ers dat de gemeente hen in eerste instantie doorverwijst naar het Bbz in plaats van het schuldhulptraject. Dat is niet altijd terecht.

Als je bedrijf niet levensvatbaar is, of als je hebt besloten te stoppen, heb je recht op dezelfde schuldhulpverlening als een particulier. De schuldhulpverlener kan dan:

• Een inventarisatie maken van al je schulden, zowel zakelijk als privé
• Namens jou contact opnemen met schuldeisers voor een betalingsregeling (minnelijk traject)
• Je doorverwijzen naar de rechter voor de WSNP als een minnelijk akkoord niet lukt

Een aandachtspunt bij zzp'ers is de scheiding tussen zakelijke en privéschulden. Als je een eenmanszaak hebt, ben je privé aansprakelijk voor alle zakelijke schulden. Bij een bv is dat anders. Bespreek dit met de schuldhulpverlener om te weten hoe beide stromen worden behandeld.

Wat zijn je rechten als gemeente je doorverwijst naar het Bbz maar je al hebt besloten te stoppen? Je hebt het recht om schuldhulpverlening aan te vragen, ook als de gemeente dat in eerste instantie niet voorstelt. Geef duidelijk aan dat je niet verder gaat met de onderneming. Dan valt je schuldhulpaanvraag onder de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs), die geldt voor alle inwoners.

Lukt het minnelijke traject niet — omdat een of meer schuldeisers weigeren mee te werken — dan kan de schuldhulpverlener je begeleiden naar de WSNP (Wet schuldsanering natuurlijke personen). Dat is een rechterlijk traject waarbij je gedurende drie jaar maximaal aflost en daarna je resterende schulden kwijtgescholden krijgt. Voor zzp'ers die hun onderneming hebben beëindigd, is de WSNP toegankelijk op dezelfde manier als voor werknemers.

Belastingschulden en de Belastingdienst

Een veelvoorkomende situatie bij zzp'ers met financiële problemen is een achterstand bij de Belastingdienst. Denk aan onbetaalde btw-aangiften, achterstallige inkomstenbelasting of een te hoog vastgestelde voorlopige aanslag.

De Belastingdienst heeft specifieke regels voor betalingsuitstel en betalingsregelingen. In sommige gevallen kun je een betalingsregeling aanvragen via Mijn Belastingdienst Zakelijk. De Belastingdienst biedt ook bijzonder uitstel van betaling aan in specifieke omstandigheden, zoals ernstige financiële problemen.

Belangrijk: de Belastingdienst is een zgn. preferente schuldeiser. Dat betekent dat bij schuldsanering belastingschulden voorrang hebben op andere schulden. Dit maakt het minnelijke traject bij belastingschulden lastiger: de Belastingdienst is niet verplicht akkoord te gaan met een lagere aflossing.

Als je belastingschulden hebt als zzp'er, meld dit dan altijd bij je schuldhulpverlener. Er zijn soms specifieke trajecten voor belastingschulden waarbij de gemeente en de Belastingdienst samenwerken.

Een concreet voorbeeld: stel dat je als zzp'er drie jaar btw hebt aangegeven maar niet betaald, opgeteld €8.000. De Belastingdienst heeft dat inmiddels verrekend met een teruggave en een aanmaning gestuurd. In zo'n situatie kun je een betalingsregeling aanvragen voor de resterende €5.000. De Belastingdienst hanteert als standaard maximaal 12 maanden voor een regeling buiten bijzondere omstandigheden. Bij hogere bedragen of aantoonbare betalingsonmacht zijn langere regelingen soms mogelijk, maar dat vereist een gedegen dossier.

Houd er ook rekening mee dat de Belastingdienst invorderingsrente rekent over openstaande bedragen. Dat percentage lag in 2024 op 4% op jaarbasis. Op een schuld van €10.000 loopt dat al snel op naar honderden euro's per jaar. Hoe sneller je een regeling treft, hoe minder rente je betaalt.

Wat doe je als je bedrijf moet stoppen?

Soms is de conclusie dat de onderneming niet kan doorgaan. Dat is een ingrijpende stap, maar het geeft ook duidelijkheid. Bij het beëindigen van een eenmanszaak zijn er een aantal praktische stappen:

• Schrijf de onderneming uit bij de Kamer van Koophandel
• Doe de definitieve btw-aangifte en sluit je BTW-nummer af
• Maak een overzicht van alle openstaande zakelijke schulden
• Meld je aan bij de gemeente voor schuldhulpverlening en eventueel bijstand
• Vraag je gemeente of je in aanmerking komt voor de IOAZ (als je 55+ bent) of Bbz-afbouw

Na het beëindigen van je eenmanszaak val je als particulier onder de reguliere schuldhulpverlening. Dat geeft je toegang tot minnelijk traject, WSNP en budgetbeheer, net als een werknemer.

Denk ook aan de praktische kant van het afwikkelen van activa. Heb je apparatuur, een auto op naam van de zaak of een voorraad? Die bezittingen moeten worden gewaardeerd en eventueel worden verkocht om schulden af te lossen. Doe dit in overleg met de schuldhulpverlener. Als je activa verkoopt zonder dat te melden, kan dat later problemen geven in een WSNP-traject.

Ook het beëindigen van lopende contracten verdient aandacht: een leaseauto, een abonnement op boekhoudssoftware, een huurcontract voor kantoorruimte. Al deze contracten hebben opzegtermijnen. Als je stopt zonder ze formeel op te zeggen, blijven de kosten doorlopen. Maak een lijst van alle lopende verplichtingen en zeg ze tijdig op.

Aanvullende hulp en organisaties

Naast de gemeentelijke routes zijn er ook andere organisaties die zzp'ers kunnen ondersteunen bij financiële problemen:

• Qredits: een non-profit organisatie die microkredieten en coaching aanbiedt aan ondernemers, ook in moeilijke situaties. Ze bieden ook uitstel van betaling en begeleiding aan bestaande klanten in nood.
• NVVK: branchevereniging voor schuldhulpverlening met een zoekfunctie voor gecertificeerde schuldhulpverleners in jouw gemeente
• Geldfit (geldfit.nl): het landelijke platform voor financieel gezond leven, met een test en doorverwijzing naar passende hulp
• KVK Adviesgesprek: de Kamer van Koophandel biedt gratis startgesprekken aan voor ondernemers in moeilijkheden, ook voor beëindiging
• Sociaal Raadslieden: helpen bij het begrijpen van brieven en aanvragen, ook voor zakelijke situaties

Ben je in loondienst getreden na je zzp-periode maar heb je nog zakelijke schulden? Lees dan ook schulden bij belastingdienst voor een overzicht van wat er met die schulden kan gebeuren.

Qredits verdient een extra toelichting. Voor zzp'ers die hun bedrijf willen voortzetten maar tijdelijk krap zitten, biedt Qredits microkredieten tot €50.000. De rente is marktconform maar de beoordeling is laagdrempeliger dan bij een bank. Qredits kijkt meer naar het businessplan en de ondernemer dan naar uitsluitend het jaarcijfer. Bij bestaande klanten in nood kunnen afspraken worden gemaakt over tijdelijk lagere aflossingen of rentepauzes.

Ook de KVK verdient meer aandacht dan veel zzp'ers weten. Via het KVK-adviesgesprek kun je gratis praten met een adviseur over je financiële situatie. Dat gesprek is vertrouwelijk. Ze kunnen je doorverwijzen naar gemeentelijke diensten, Bbz-aanvragen of andere specifieke regelingen. Je hoeft niets te beslissen: het is puur informatief.

Eerste stap: maak een overzicht

Voordat je een aanvraag doet voor Bbz, schuldhulpverlening of een andere regeling, is het handig om een volledig overzicht te hebben van je financiële situatie. Dat klinkt logisch, maar veel zzp'ers weten niet precies wat ze schuldig zijn. Zeker als er zakelijke en privéschulden door elkaar lopen.

Maak een lijst van:

• Alle schuldeisers (naam, bedrag, soort schuld)
• Je maandelijkse inkomsten en uitgaven
• Openstaande facturen die je nog ontvangt of verstuurt
• Eventuele bezittingen die zakelijk zijn (apparatuur, voorraad, auto)

Met dat overzicht kun je sneller en beter worden geholpen, zowel door de gemeente als door andere instanties. Het helpt ook om zelf rust te krijgen in een situatie die overweldigend kan aanvoelen.

Een tip bij het opstellen van dat overzicht: verdeel de schulden in categorieën. Belastingschulden (preferent), huurachterstanden (spoed vanwege dreigende uitzetting), zakelijke crediteuren (leveranciers en dienstverleners) en privéschulden (leningen, creditcardschulden). Die indeling helpt je te prioriteren en een schuldhulpverlener snel inzicht te geven.

Weet je niet zeker welke schulden er nog openstaan? Je kunt bij het BKR een gratis eigen inzage aanvragen. Dat toont alle geregistreerde kredieten. Voor belastingschulden log je in op Mijn Belastingdienst. Voor zakelijke achterstanden bij leveranciers: kijk je e-mail en administratie na op openstaande facturen ouder dan 30 dagen.

Wil je weten hoe schuldhulpverlening in de praktijk werkt? Lees dan Wanneer is het tijd voor schuldhulpverlening? voor de eerste signalen en stappen.

Belangrijk om te weten

Dit artikel is informatief en geen financieel advies. Geld lenen kost geld. Leen alleen bedragen die je verantwoord kunt terugbetalen. Twijfel je? Neem dan contact op met een onafhankelijk financieel adviseur, je gemeente of een geregistreerde schuldhulpverlener. Meer info bij de AFM en de BKR.